نویسنده:دکتر حسین خنیفر

امام علی علیه السلام: «لا سنت افضل من التحقیق؛ هیچ روشی بهتر از پژوهش نیست». (1)
خدا به پیامبرانش می فرماید: خلق را به فراگیری دانش فراخوانید؛ تا دانش را با روش پژوهیدن و کاوش، تجربه کنند. همه افتخار پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که خاتم سلسله پیامبران است، «معلم بودن و آموزش دادن و تفکر به جای رکود و توقف» است.
در مثل ها نیز آمده است که اگر کسی را دوست نمی داری، به او ماهی بده تا میل کند و اگر کسی را بسیار دوست می داری، به او ماهی گیری بیاموز. قصد ما، آموزش انجام تحقیق است و نه توقف در مبانی نظری آن.

پیش گفتار

امروزه دنیای بالندگی، ارتباط معناداری با مقوله مهارت ها پیدا کرده است و به قول پیتر دراکر (Piter Druker)، عصر دانشمندی، سپری شد و دوران روشمندی، شروع شده است و از نظر او، «بی سوادان قرن بیست و یکم آنانی نیستند که نمی توانند بخوانند یا نمی توانند بنویسند یا مدرک ندارند، بلکه بی سوادان هزاره سوم، کسانی هستند که نمی توانند مهارت آموزی کنند و طبق تغییر و تحولات روز، پیش بروند». از این رو در دنیای متغیر و متحول امروز، تماشاگر باقی می مانند؛ اما امواج دنیای جدید، شناگر ماهر طلب می کند.
یکی از ابعاد بسیار فاخر برای جوان هزاره سوم، مسلح شدن او به روش هاست و یکی از روش های بلا منازع فرهیختگی و توانایی، در عصر دانایی محور، مقوله پژوهش و تسلط نسبی و تخصصی به امر تحقیق در همه رشته ها - اعم از علوم پایه و ریاضی، علوم انسانی، فنی و مهندسی و پزشکی و هنر - می باشد.
در سلسله مباحث «روش شناسی تحقیق» برآن هستیم تا با یک رویکرد چهار بعدی، به این بخش مهم دوران تحصیل آکادمیکی بپردازیم.
بعد اول، پرداختن به مشترکات مبانی و روش های پژوهش در اکثر رشته های علمی و دانشگاهی است.
بعد دوم، رویکرد کاربردی به مباحث است.
بعد سوم، تبیین ساده و غیر پیچیده مبا حث می باشد.
بعد چهارم، رویکرد آموزشی به مباحث و روش هایی که عرضه می گردند.

مقدمه

در روایتی از امام علی علیه السلام آمده است که «ما نیامده ایم در این دنیا برتر باشیم؛ بلکه آمده ایم که از این دنیا برتر و فراتر باشیم». از این رو برای رقم زدن و برتر بودن از دنیا و آن چه در آن است، باید به دنیا و پیرامون و مسائل آن، محققانه نگریست و به جای تماشاگر بودن، بایستی نقش آفرینی کرد.
آموزش عالی درکشور ما،دوران تحول خاص و با اهمیتی را گذرانده و در آغاز سده بیست و یکم میلادی، شتا ب بیشتری گرفته است. گذر از این دوره که به نظر متخصصین، نیاز به یک تحول ملی دارد، می تواند کشور را به کمک برنامه های توسعه و آموزش های آینده گرا و همه جانبه، وارد مرحله نوینی از پیشرفت اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی کند.
در این راستا، انتظار می رود که فرآیند آموزش و پژوهش در نهادها و مراکز آموزش عالی جامعه، به گونه ای جوانان را تحت تربیت قرار بدهدکه استعدادهای درونی افراد را برای بسیج و به کارگیری امکانات موجود در جامعه، شکوفا سازد و تنها در این صورت است که می توان «منابع انسانی را سرمایه انسانی تلقی کرد» (2) و بر اساس آن، برنامه های توسعه همه جانبه را نه با تکیه بر سرمایه های مادی، بلکه بر محور انسان و علم و پژوهش - به عنوان منبع زاینده سرمایه و ثروتی پایان ناپذیر - تدوین نمود. (3)
درکشورهایی که دارای جمعیت جوان هستند، یکی از نیازهای توسعه منابع انسانی، گسترش آموزش های کاربردی و توسعه و غنی سازی مراکز پژوهش است. گسترش این گونه نهادها، علاوه بر همواره کردن اجرای برنامه های توسعه منابع انسانی، در سطح ملی نیز آثار قابل ملاحظه ای در جهت توسعه منطقه ای و محلی دارد. این مسئله با گسترش کیفی آموزش و توسعه کاربردی پژوهش و غنی سازی آن میسر است.
در این سلسله مقالات بر آن هستیم تا به ابعاد و زوایای کاربردی پژوهش بپردازیم؛ گرچه این ایده را سال ها پرورانده ایم و منتظر فرصت مناسبی بودیم تا مخاطبین با حوصله، پی گیر و علاقمندی پیدا کنیم که درکنار مباحث روز و سیاست و فرهنگ و هنر، پی گیر مقوله پژوهش باشند. در سخن معروفی چنین آمده است: «هر کار بزرگ، همسایه رنج بزرگ است و انسان های اندیشه ورز و روشمند، بازی گر و فعال صحنه زندگی اند و انسان های غافل و خمود که از روش ها بهره نبرده اند، تماشاگر منفعلند».

نقش آفرینی

وادی پژوهش، دعوت به «نقش آفرینی» است. وگرنه بسیاری از انسان ها در یک چرخه ثابت و غیرارتقایی به سر می برند. شاید این نکته زیبا مناسب باشد که بگوییم در طول تاریخ و در کنار بزرگان و استوانه های علمی، وقتی نام بزرگانی همچون ابن سینا، خواجه نصیر، رازی، زهراوی، ابن الرشد، کانت، دیوئی، پیاژه، جیمز، افلاطون، بقراط، حسابی، مطهری، علامه جعفری، علامه عسکری و... شنیده می شود، می بینیم که همه آنها در یک مؤلفه شریکند و آن این که همگی اهل پژوهش بودند و تنها مصرف کننده دانش نبودند و اگر چیزی بر دانش بشر افزودند، تنها نظری نبوده است؛ بلکه بخش اعظمی از دانش خود را از طریق پژوهش، تطبیق، تحلیل، نقد و نظر، کاوش و بازآفرینی، آزمایش، شهامت و مهارت در پژوهش، حاصل کرده اند در یک جمله، «آموزش جسته اند؛ آموخته اند؛ کاوش کرده اند؛ خواسته اند و یافته اند».
نکته: انسان در زندگی روزمره و عادی خود، اگر به وضع موجود خو بگیرد و در چرخه تکرار و آرامش طلبی حرکت کند، به سر منزلی نخواهد رسید. در واقع، «هر کس که قصد فتح دریا را داشته باشد، باید جرأت و جسارت ترک ساحل را داشته باشد».
برای اتصال جویبار اندیشه به آب های آزاد، باید حرکت کرد وگرنه: «از جویبار حقیری که به چا له ای می ریزد، کسی مروارید، صید نخواهد کرد».

سه مؤلفه اساسی

همه ما نیاز به سه مؤلفه اساسی برای آموختن روشمند تحقیق داریم که عبارتند از:
1. فکر بالنده و جست جوگر.
2. آموختن و به کار بستن.
3. نهراسیدن و وارد گود پژوهش شدن.
حاصل این سه مؤلفه، گنج جاودانه ای است که جوان امروز را بی نیاز از کار رسمی و استخدام می کند؛ زیرا وادی پژوهش، آن قدر کشش و زمینه دارد که آدمی می تواند 12 ساعت روز خود را با آن پر کند و چندین برابر، سود معنوی و مادی و مهم تر از همه آنها، سود روانی (رضایت)، کسب کند.
انتظار می رود که فراگیران و مشتاقان روش تحقیق، بعد از پایان مباحث، در امور زیر توانایی داشته باشند؛
1. با کلیات مباحث تحقیق آشنا شوند.
2. توانایی نگارش طرح نامه تحقیق را کسب کنند.
3. امکان انجام تحقیقات و مشارکت در پروژه ها را داشته باشند.
4. به شیوه کارگاهی و عملی با مباحث درگیری ذهنی و یادگیری فعال داشته باشند.
اجازه دهید در قسمت اول این سلسله مباحث، به کلیاتی اشاره کنیم و از شماره آینده، عملی تر و کاربردی تر، مباحث را پی بگیریم.

واژه کاوی

تحقیق که واژه ای عربی است، در زبان فارسی، معادل واژه پژوهش و در زبان انگلیسی در برابر کلمه Research به کار می رود و در لغت، به معنای رسیدگی کردن، بررسی، بازجویی، وارسی واقعیت، راست و درست انجام دادن، به حقیقت امری رسیدگی کردن و بازجویی کردن است. بنابراین، بررسی یک موضوع کوچک درسی، با تعمق و روشمندی و در یک اسلوب علمی نیز تحقیق به شمار می رود.
واژه تحقیق، مصدر باب تفعیل است و در لغت، به معنای راستی و درستی، وارسی کردن و کشف حقیقت، جست جو و به درون و باطن مسئله ای رسیدگی کردن، به کار رفته است.
برخی معتقدند که تحقیق عبارت است از «یک عمل منظم که در نتیجه آن، پاسخ های مورد نظر و مطرح شده در موضوع تحقیق، حاصل می شود. (4) برخی نیز تحقیق را کاری منظم می دانند که با هدف دست یابی به آن چه بر دیگران مجهول است و یا با هدف تفصیل و گستردن آن چه بر دیگران به اجمال معلوم است، انجام می شود. (5) تحقیق، فعالیتی منظم و مدون است که هدف آن، کشف و گسترش دانش در حقیقت است (6). و بالاخره برخی معتقدند که تحقیق، «کشف حقیقتی مجهول یا مجمل است که با روشی خاص و از طریق تأمل و جست جو پیرامون مطلب به دست می آید.»(7)
از محقق تا مقلد، فرق هاست
کاین چو داوود است وآن دیگر صداست
منبع گفتار این، سوزی بود
و آن مقلد، کهنه آموزی بود (8)

سؤالات اساسی

همه ما در جریان کارهای آموزشی روزانه خود با سؤالات زیر روبه رو هستیم:
چگونه بیاموزیم؟
چگونه آموزش دهیم؟
چگونه با مسائل روبه رو شویم؟
راه حل ها چیست؟
علت چه می باشد؟
روش هایی که انسان برای پاسخ به سؤالات خویش بر می گزیند، متفاوت، متنوع و گوناگون هستند.
روش، عبارت از مجموعه فعالیت هایی است که برای رسیدن به هدف و یا هدف هایی صورت می گیرد و پژوهش، مجموعه فعالیت هایی است که پژوهش گر با استفاده از آنها، به قوانین واقعیت پی می برد. (9) روش های تحقیق،در واقع، ابزار دست یابی به واقعیت به شمار می روند (10) و هر چه میزان تسلط بر روش ها و فنون آن بالاتر باشد، امکان شفاف سازی و وصول به حقیقت، سریع تر است.
روش تحقیق، بخش مهمی از فهم آموزش صحیح است. این امر، در تمام علوم، جایگاه، والایی دارد. (11) اخیراً بر سردر یکی از دانشگاه های بزرگ آمریکا، نوشته شده است که آموزش بدون پژوهش، توقف درآموزش است. (12)

پیشینه شناسی

رویکرد به روش تحقیق، از زمان هبوط انسان، آغاز شد و ناشی از حس کنجکاوی و توانایی فوق العاده او در فهم و تحلیل ذهنی است. (13) انسان در همه دوره ها از کشف حقایق و رابطه ها، لذت می برده است. در ادیان الهی، دعوت به تفکر، تحقیق و اندیشیدن، امری بسیاری ضروری و مهم تلقی شده است و آیات فراوانی در این زمینه وارد شده است.
دانشگاه، مکانی نیست که دانشجویان آن، حوضچه هایی فرض شوند که باید از اقیانوس علم، پیمانه پیمانه در آنها ریخته شود تا لبریز شوند؛ بلکه آنان چشمه های نهفته ای هستند که باید امکان جوشیدن برای آنها فراهم آید؛ تا خلاقانه در بستر مسائل جاری شوند (14) و به عبارت دیگر، دانشجویان باید «روش های اندیشیدن و پژوهش» را که ادب علم آموزی است، بیاموزند.

روش های آموزش و پژوهش

برای آموزش و پژوهش، سه روش عمده وجود دارد که عبارتند از:

1.روش پداگوژی (pedagogy)

در شیوه های آموزشی استاندارد، یک استادکه در موضوع درسی خاصی خبره است، سخنرانی می کند؛ به فراگیران، تکلیف می دهد و سرانجام، پیشرفت تحصیلی آنان را می آزماید. در این روش، استاد درس می دهد و دانشجویان به طور منفعل، هر آن چه را که می توانند، از مطالب او جذب می کنند. مزیت اصلی روش پداگوژی در این ا ست که امکان می دهد دانش تدوین شده، به صورتی منظم، ارائه شود؛ اما نقطه ضعف اصلی این روش، آن است که در طول اجرا و ارائه مطالب، فراگیران اغلب منفعل و بی انگیزه هستند و از پژوهش روشمند، در آن خبری نیست.

2. روش آندراگوژی (Andrsgogy)

در این روش، نقش متفاوتی را نسبت به روش قبلی برای مربی قائل می شوند. در این سبک، استاد به عنوان تسهیل کننده (کاتالیزور) در فعالیت های یادگیری فراگیران، عمل می کند و به آنان کمک می کند تا مطالب مورد نظر را بیاموزند.
مزیت اصلی روش آندراگوژی، این است که فراگیران به دلیل حضور، ایفای نقش و داشتن مسئولیت در فرآیند یادگیری، انگیزه هاشان تقویت می شود. از آن جا که موفقیت روش آندراگوژیک، وابسته به موقعیت و شرایط فرآیند یادگیری است، نمی توان ازآن برای تدوین و استاندارد کردن اطلاعات، در سطح عمومی، بهره برداری کرد. آموزش روش تحقیق و پژوهیدن نیاز به ترکیبی از این دو دارد. (15)

3. روش سینرگوژی (Synergogy)

این روش از ترکیب بهترین ویژگی های پداگوژی و آندراگوژی، یعنی ایفای نقش توسط استاد و فراگیران، شکل می گیرد. سینرگوژی از دو لغت یونانی Synergogy (با هم کار کردن) و Agogus (رهبری)، مشتق می شود. سینرگوژی یک روش منظم یادگیری است که در آن، اعضای تیم های کوچک به وسیله برقراری روابط منظم، از یکدیگر یاد می گیرند و در نتیجه، هم ا فزایی (16) در یادگیری، ایجاد می شود و بهترین روش برای دوران دانشجویی، به ویژه کلاس های کارشناسی ارشد و دکتری در ماده درسی پژوهش است. به نظر می رسد که بکارگیری این روش برای تدریس روش تحقیق، می تواند اثربخشی بیشتری ایجاد کند. (17)

مراحل تکامل شخصیت علمی

هر فرد طالب علم، در فرآیند شکل گیری و تکامل شخصیت علمی اش، از سه دوره زیر می گذرد:

1. دوره احساس بهت (حیرت):

در این مرحله، فرد به آثار و نظریه های علمی که با آنها آشنا می شود، از روی حیرت، اعجاب و شگفتی می نگرد و در برابر آن چه که دیگران انجام داده و یا اندیشیده و ارائه کرده اند، در خویش احساس کوچکی و حقارت می کند. این حالت موقتی است و شخص بر اثر ممارست و تتبع، به درجاتی می رسد که احساس توانمندی می کند. (18)

2. دوره نقادی (تجزیه و تحلیل):

در این مرحله، فرد رفته رفته جرأت آن را می یابد تا آثار و دستاوردهای علمی دیگران را تحلیل کند و نقاط ضعف و قدرت کار آنها را فارغ از شخصیتشان بازشناسی کند و قدر و ارزش هر یک ازآنها را تشریح کند. (19) در این مرحله، ضرورت آشنایی با روش های تحقیق و تحلیل بالا می رود.

3. دوره آفرینش (ایجاد):

در این مرحله، شخص رفته رفته قادر می شود تا که دیدگاه، اندیشه و نظریه جدیدی را مطرح کند و حیطه دانش و دایره آگاهی خود را در یک حوزه خاص، گسترش دهد.
لازم به یادآوری است که دوره های نقادی و آفرینندگی، لزوما دو مرحله جدا از هم نیستند و تقدم و تأخر زمانی خاصی نسبت به هم ندارند و معمولاً بخش هایی از این دو دوره، در هم آمیخته و به هم تنیده هستند و با هم مطرح می شوند (20) و اگر در کنار هم رشد یابند، دوره آفرینش را رقم می زنند.

کنجکاوی

یکی از ویژگی های فطری انسان ها، کنجکاوی است. این بعد از وجود انسان، برتری او بر سایرحیوانات است.یکی از مهم ترین روش های ارضای حس کنجکاوی، پژوهش است.

روش های دیرین پژوهش

1. تجربه:

یکی از منابع اطلاعاتی و قابل اعتماد برای انسان ها، تجربه است و از دیرباز، تجربه گذشتگان، فرهیختگان و معاصران، نردبان پیشرفت علم برای آینده گان بوده است و چون این روش، عامل کاهش دوباره کاری و اتلاف وقت است، هنوز هم قابل استفاده است.

2. باورهای رایج:

این باورها ریشه در حقایقی دارند که موجب اعتماد افراد و اطمینان آنها هستند و اگر با خرافات آمیخته نشوند، عامل تسهیل می باشند.

3. صاحب نظران:

خردورزان و متخصصان، اهل تحلیل و نظریه پردازی اند و به نوعی ارائه کنندگان تجربه یا تحلیل جدیدند و به اصطلاح، «حلقه اندیشگان» به شمار می روند.

4. روش علمی:

به نظر اسمیت، علم، بهترین معرفت نظام یافته است که حاصل آن، روش شناسی تحقیق است و هدف آن، رسیدن به حق و حقیقت است.
روش علمی فاخر، ضمن احترام به روش های ایدئولوژیک و مبانی ارزشی جامعه، با استفاده از متدولوژی، به پیش می رود.
روش علمی، فرایندی نظام یافته است؛ قابلیت کنترل دارد؛ تجربی و انتقادی است؛ با فرضیه سروکار دارد و روابط احتمالی را جست جو می کند.
ما در این سلسله بحث ها می خواهیم با روش های علمی و با رویکرد کاربردی، به مقوله پژوهش بپردازیم. بنابراین، این مباحث، درباره روش تحقیق کاربردی است که امکان «جهانی اندیشیدن و بومی عمل کردن» را برای هر دانشجو فراهم می سازد. امروزه شعاری وجود دارد که اگر از فرصت «روش پژوهش» در دانشگاه، خوب بهره برداری نشود، مجال تربیت انسان هایی که بتوانند در عمل گره گشا باشند، از دست می رود.
تمام اعتبار ابن سینا در جهان امروز، مرهون روش تحقیق خاص اوست که بیشتر روی «مطالعه موردی» استوار بود.
تمام ارزش و قیمت ابن خلدون بر اساس «روش تحقیق تطبیقی و روش سازی» جامعه شناسی اوست.
اساس معروفیت بیل گیتس بعد از اخراج از دانشگاه، پژوهش با رویکرد «آینده پژوهی»، روی برنامه های کامپیوتری بود.
شهرت جهانی خواجه نصیرالدین طوسی، بر روش «تجربه و تحلیل و نقد او» استوار بود.
پشتکار ادیسون درکاربرد «روش های تجربی تحقیق» که مبتنی بر آزمایش و خطا و تکرار بود، او را جهانی کرد.
شهرت ژان پیاژه در روان شناسی، مدیون کاربرد صحیح «تحقیق بنیادی» بود.
اعتبار علمی رازی در طب، مرهون نگاه ارزشمند او بر روش «تحقیق کاربردی» و شیوه اکتشافی بود. وی با آویزان کردن گوشت گوسفند در چهار نقطه شهر و جمع آوری آنها بعد از چند روز و تحلیل میزان تخریب آنها، مکان سالم ترین قطعه گوشت آویزان شده را به عنوان منطقه کم آسیب و پاک، برای تأسیس بیمارستان، انتخاب کرد.
ارزش و مقام علمی و جهانی دکتر اسیوند، دانشمند ایرانی در کانادا، به عنوان سازنده اولین قلب کامل مصنوعی جهان، مدیون «روش پژوهش ترکیبی» او بین فیزیک و پزشکی است. پژوهش های علمی در هر جامعه، بدون به کارگیری و همت نسل جوان، امکان پذیر نیست. تجربه جوامع پیشرفته نشان می دهد که نسل جوان، با انرژی زیاد و توانایی و امکان تمرکز بیشتر و تحت حمایت و هدایت پژوهش گران خبره و با سابقه و با آموزش صحیح و روشمند، می تواند تحول آفرین، آینده گزین و کارآفرین باشد.
در شماره آینده، بخش اول تحقیق روشمند، یعنی «طرح تحقیق» را پی می گیریم و به مباحثی مانند موضوع، عنوان، بیان مسئله و پرداختن صحیح به سازه ها همراه با مثال های کاربردی خواهیم پرداخت.

پی نوشت ها:

1. علیرضا برازش، معجم غررالحکم و دررالحکم، انتشارات امیرکبیر، تهران 1368، حرف ل.
2. گری بیکر، اقتصاد و آموزش، ترجمه محمود قنادان، علوم و تحقیقات، تهران 1980 م، ص 18.
3. نادرقلی قورچیان، سیاستگذاری در نظامهای آموزش، واحد علوم و تحقیقات، تهران 1380، ص 192.
4. عزت الله نادری و مریم سیف نراقی، روش های تحقیق و چگونگی ارزشیایی آن در علوم انسانی، تهران 1375، ص 36.
5. محمدعلی اردبیلی، راهنمای کار تحقیق، انتشارات،دانشگاه شهید بهشتی، تهران 1370، ص 1.
6. روشهای تحقیق و چگونگی ارزشیابی آن در علوم انسانی، ص 37.
7. محمد جعفر یاحقی و محمد مهدی ناصحی، راهنمای نگارش و ویرایش، نشر زوار، تهران 1380، ص 83.
8. مولوی.
9. ابوالفضل بختیاری و یوسف ایرانی، اقدام پژوهی؛ نشر لوح زرین، تهران 1380، ص19.
10. علی دلاور، روشهای تحقیق در علوم رفتاری، انتشارات رشد، تهران، 1378، ص 18.
11. and expections , New york college, Coloumbia p52. Blanger, J.(1992) Teacher as Researcher. Roles
12. سید محمد مقیمی، سازمان و مدیریت رویکردی پژوهشی، انتشارات ترمه، تهران 1380، ص 4.
13.Reasearch, New york, press Hanfner publ co, p32 Berelson B.(1991) Content Analysis in Communication
14. علی شریعتمداری، آموزش و استانداردسازی، وزارت آموزش و پرورش، تهران 1380، ص 4.
15. سیاستگذاری در نظامهای آموزش، ص 192.
16. Synergy = انسان ها از راه کار کردن با یکدیگر، به تولید و نتایج انرژی اضافی فراتر از جمع حسابی اجزا دست می یابند، و در این صورت، می توان انتظار داشت که 2>1+1 خواهند بود.
17. غلامرضا خاکی، شیوه نامه تحقیق، انتشارات بازتاب، تهران 1384، ص 10.
18. محمود مهرمحمدی، استانداردهای آموزش، تهران: وزارت آموزش و پرورش، تهران 1382، ص 2.
19. شیوه نامه تحقیق، ص 11.
20. همان، ص 10.

منبع: مجله پرسمان