نویسنده:دکتر حسین خنیفر

آغازگاه پژوهش

«یک فاصله صد هزار مایلی هم با قدم اول آغاز می شود» «پرمودبترا» (1)

مقدمه

جست وجوگری، جزء ذات شگفت انگیز انسان هاست که ریشه درکنجکاوی (2) و نهاد ناآرام انسان دارد. این حالت، گاهی در جست و جوی درون اتفاق می افتد که از نظر روان شناسان - در این زمینه - بسیار زیباست که می گویند: جست و جوگران درون خویش، جهان را کشف خواهند کرد (مک الری (3) و دوشر (4) ، 2001، ص 373) و در مبانی دینی ما نیز این مسئله به صورت «معرفت النفس» مطرح است و گاهی در جست و جوی پیرامون است، خواه با دانش خاص یا در راستای رشته ای خاص باشد و گاهی نیز با کاوش در بعد فیزیکی و عناصر جهان، صورت می گیرد. به هر صورت، همه این تبحرها، تأمل ها، تلاش ها، حیرت ها، سئوال ها، پیش فرض ها، فرضیه ها و راه حل جویی ها و حلقه ارتباط جستن ها، ناشی از این حس شگفت، یعنی «روح جست و جوگر» در انسان است.
در شماره قبل، کلیاتی درباره تحقق بیان شد و از این شماره، می خواهیم با سه سؤال اساسی، بحث پژوهش را پی بگیریم.
1. آغازگاه پژوهش کجاست؟
2. تمهیدات لازم برای پژوهش چه می باشد؟
3. الفبای پژوهشگری چیست؟

آغازگاه پژوهش

به گمان بسیاری از ارباب تحقیق، آغاز تحقیق، گاهی یک سئوال (5)، مسئله (6)، مشکل، معضل، بیماری، رابطه بین چند متغیر (7)، سفارش یک مؤسسه، فراخوان خاص و حتی گاهی یک الهام یا شهود (8) می تواند باشد و برای انجام تحقیق پیرامون آن در دنیای معاصر، نیاز به آشنایی با روش علمی (9) داریم.

تعریف علم

اسمیت (10)(1370)، علم را «بهترین معرفت نظام یافته می داند که بر حسب دقیق ترین و کامل ترین روش های تحقیقی به دست آمده است و در حال حاضر، در دسترس می باشد و هدف آن، رسیدن به حق و حقیقت است» (راداک، 1988).

تعریف روش علمی

طبق تعریف کرلینجر، «روش علمی، فرایندی نظام یافته، کنترل شده (11)، تجربی (12) و انتقادی (13) درباره پدیده های طبیعی است که روابط احتمالی بین آنها، به وسیله نظریه و فرضیه (14) هدایت می شود» (کرلینجر، 1377، ج 1).

ویژگی های تحقیق علمی

هر تحقیق علمی، دارای ویژگی هایی است که عبارتند از:
1. تحقیق علمی، یک امر نظام مند است.
در تحقیق علمی، باید اصول و قواعد لازم رعایت شود و استفاده از روش آزمایش و خطا، گرچه در بعضی موارد ممکن است مورد استفاده واقع شود؛ اما به ندرت، یک تحقیق علمی، نتیجه چنین اعمالی است. همچنین محقق نباید تنها به دنبال اطلاعات پراکنده و متفرقه باشد (هومن، 1368).
2. تحقیق یک امر عینی (15) است
یک تحقیق علمی، باید از عینیت لازم برخوردار باشد و به عبارت دیگر، نتایج یک تحقیق، نباید متأثر از رأی و نظر شخصی و اعمال سلیقه فرد باشد؛ بلکه باید افراد متفاوت، برداشت واحدی از آن داشته باشند.
3. قدر ت تعمیم پذیری تحقیق علمی
نتایج تحقیق را باید بتوان به موارد مشابه تعمیم داد؛ گرچه تعمیم پذیری، فقط در صورتی میسر است که اسلوب و روش تحقیق، به صورت جامع صورت گرفته باشد.
4. تکرارپذیری تحقیق علمی
یک تحقیق، در صورتی قابل پذیرش است که قابلیت تکرار داشته باشد؛ یعنی در مکان ها و زمان های دیگری بتوان همان تحقیق را انجام داد؛ تا از مقایسه موقعیت های اجرایی مشابه، یک قانون و قاعده به دست آید.
5. قابلیت مشاهده و استناد عینی
تحقیق علمی، باید نتیجه مشاهدات و استنادات عینی باشد؛ تا بتوان صحت و سقم نتایج بدست آمده را آزمایش کرد و به عبارت دیگر، یک محقق، تنها دارای یک سری اندوخته های ذهنی منحصر به خود نیست؛ اما در عین حال، می توان تحقیق علمی را در فضای علوم انسانی نیز با روش علمی و بدون اتکا بر تجربی بودن انجام داد.
6. قاعده افزایندگی
در میان صاحب نظران، این جمله، معروف است: «هر تحقیق، باید علم را یک قدم به جلو ببرد» (لاور، 1380). افزایشی بودن، به مفهوم انباشته کردن اطلاعت نیست؛ بلکه در هر تحقیق باید مطلب تازه ای کشف و به علم، اضافه شود.
7. دقت پژوهشی
در هر تحقیق، آن چه که باید بیش از همه مورد توجه قرار گیرد، دقت است. به همین خاطر، اگر اطلاعات به دست آمده در یک تحقیق از دقت لازم برخوردار نباشند، نتایج آن ارزش ندارد(نادری، نراقی، 1384).
8. شجاعت ارائه یافته ها
نتایج تحقیقات، همیشه مطابق میل و نظر محقق و یا دیگر دست اندرکاران نیست. محقق در چنین شرایطی، باید نتایج تحقیق را ارائه نموده، هیچ ترسی و وحشتی برای بیان نتایج، نداشته باشد.
9. شکیبایی و تأمل
از آن جا که هر فعالیت پژوهشی، هم دیربازده است و هم آثار آن مشهود نیست، ممکن است افراد کم تحمل و ناشکیبا، در مراحل مختلف تحقیق، گرفتار یأس و ناامیدی شده، از فعالیت های خود دست بردارند. به همین جهت، صبر و شکیبایی، از ضروریات این گونه فعالیت هاست.
10. تخصص گرایی
داشتن اطلاعات لازم در زمینه موضوع مورد تحقیق و همچنین اطلاع از اصول و روش های تحقیق، مانند شیوه جمع آوری اطلاعات، نمونه گیری، چگونگی تجزیه و تحلیل اطلاعات، گزارش نویسی و استفاده از منابع، برای محقق، ضروری است.
11. استفاده از تعاریف علمی (مفهومی و عملیاتی)
در تحقیق علمی، هر یک از متغیرهای به کار رفته در تحقیق، باید روشن و تعریف شده باشند؛ به نحوی که کار محقق، برای محققان دیگر، کاملا قابل فهم و در صورت لزوم، به وسیله آنها قابل تکرار باشد.

هدف های روش علمی

اهداف روش علمی را می توان به چهار دسته زیر تقسیم کرد:
1. کشف روابط موجود بین پدیده ها
بخش عمده ای از اهداف روش های علمی، کشف روابط میان پدیده های مختلف است؛ زیرا پدیده ها ممکن است همبستگی ظاهری با همدیگر داشته باشند؛ اما روابط علت و معلولی بین آنها وجود نداشته باشد. به دو مثال زیر، توجه کنید:
الف) آیا روستانشینان میهمان نوازتر از مردم شهرنشین هستند؟ شاید به ظاهر کسی این را به یک پدیده خاص ربط دهد؛ در حالی که ممکن است متغیرهای زیاد دیگری، در این رابطه وجود داشته باشد. در این مثال، محقق به دنبال این است که رابطه زندگی در روستا و میهمان نوازی را بداند.
ب) چه گروهی از افراد جامعه، نسبت به پرداخت مالیات تعلل می ورزند؟ شاید ظاهر این پدیده، در رابطه با نداری باشد؛ در حالی که در یک تحقیق علمی، ممکن است مشخص شود که این پدیده، در رابطه با عدم سیاست های تشویقی و تنبیهی مسئولین مربوط می باشد.
2. تبیین پدیده ها و روابط در روش علمی
هدف از جمع آوری اطلاعات گوناگون و تجزیه و تحلیل آنها، صرفاً تبیین روابط بین پدیده ها و در حد امکان، اثبات رابطه علت و معلولی موجود در بین آنهاست. در مثال ذکر شده، می توان میهمان نوازی روستاییان را به نوع زندگی آنها و از بین بردن یکنواختی در برخورد با هر تازه واردی و یا کسب خبر و اطلاعات جدید از تازه واردها مربوط دانست و یا این که می توان علت را به برخی ارتباطات اجتماعی که در محیط روستا برای یک روستایی، از لحاظ پذیرایی از میهمان وجود دارد، مرتبط دانست.
3. پیش بینی رویدادها
یک محقق، در پی این است تا با توجه به دو هدف ذکر شده، هدف دیگری را به دست آورد و آن، توان پیش بینی و رویدادها، در موقعیت های خاص است؛ مثلاً اگر میان نوع خاصی از ابرها و بارش باران، رابطه ای وجود داشته باشد، می توان پیش بینی کرد که در هنگام مشاهده چنین ابری، بارندگی روی می دهد.
4. کنترل اثرات رویدادها
سه هدف ذکر شده فوق، برای رسیدن به کنترل اثرات رویدادهاست. پیشرفت های فن آوری در جهان معاصر، حاصل همین توان کنترل پدیده هاست. پیشرفت های علوم فضایی، علوم پزشکی، علوم رفتاری و...، همه ناشی از توان کنترل بشر، در پدیده های موثر در این علوم است که با توجه به کشف، تبیین و پیش بینی پدیده ها، حاصل شده اند. نکته مهم آن است که کنترل پدیده ها در علوم انسانی، بسیار پیچیده تر و مشکل تر از علوم پایه می باشد.

مراحل روش علمی

روش علمی، «فرایند جست و جوی منظم، برای مشخص کردن یک موقعیت نامعین است». در مرحله آغازین (مرحله اول)، پژوهش گر با ملاحظه یک وضعیت غیر قابل انتظار که برای او مبهم و یا ناآ شنا جلوه می کند، برانگیخته می شود و یا به قول «دیویی»، با یک موقعیت نامعین، رو به رو می شود (بازرگان، 1379، ص 23).

تمهیدات

در این مرحله، وقتی با فرایند ورود به تحقیق آشنا شدیم، باید بدانیم که ایجاد و ساخت یک موضوع، بسیار مهم است. شاید یکی از حساس ترین و مهم ترین بخش های پژوهش، جست و جو و ارائه موضوعات خوب، قابل فهم، قابل تحقیق و قابل تبدیل به عناوین مناسب تحقیق باشد.

موضوع (16) چیست؟

به گمان برخی صاحب نظران، موضوع، «مجموعه واژگانی منتزع از مسئله یا سؤال اولیه تحقیق است» و دارای ویژگی های زیر است:
1. کلی است (وسیع).
2. زمینه است (ابعاد مختلفی را دربر دارد)؛ مثل دریا.
3. مقدمه ورود به بحث و جست و جو است. (موضوع، درگاه جست و جوست).
مثال: تأثیر تشویق بر موفقیت
از این رو، موضوع، بهتر است تبدیل به عنوان شود.

عنوان (17) چیست؟

عنوان، اخص از موضوع است و شامل «واژگانی است که محدوده پژوهش را مشخص می کند» و دارای ویژگی های زیر است:
1. جزئی است.
2. محوری است (مثل جویبار).
3. عامل ظهور متغیرها و کلمات کلیدی است. حال به عنوان نمونه، همان مثال قبل را تبدیل به عنوان می کنیم؛
در این صورت: «تأثیر تشویق (18) معنوی و مادی، بر میزان رشد علمی جوانان دانشجو» عنوان قرار داده می شود. همان گونه که می بینیم، موضوع، وقتی اخص می شود، تبدیل به عنوان می گردد و عنوان گویا، متغیرهای شاخص را در دل خویش، به همراه دارد. این پس زمینه، باعث می شود تا پرداختن به مراحل بعدی تحقیق، راحت تر شود؛ زیرا تبدیل موضوع به عنوان، نتایج زیر را به همراه دارد:
1 - شفافیت (19) موضوع هویدا می شود.
2 - محدوده موضوع، روشن تر می شود (چون در موضوع تأثیر تشویق بر رشد مطرح شده بود و این می تواند همه ابعاد سنی، شغلی، روحی، روانی، مادی، معنوی، و جنسیتی (زن و مرد) را در بر بگیرد و علاوه بر اینها وقتی آن را تبدیل به عنوان می کنیم، فواید دیگری نیز به همراه دارد:
2-1. دامنه آن را تعریف کرده ایم.
2-2. متغیرهای مادی و معنوی را در آن تفکیک کرده ایم.
3-2. بعد متغیر رشد علمی را نسبت به مقوله کلی رشد، برجسته کرده ایم.
2-4. خواننده عنوان، به راحتی در می یابد که ما در چه محدوده ای و با چه آزمودنی هایی سر و کار داریم.
3. پرداختن به آن، راحت تر صورت می گیرد.
4. جست و جوی اطلاعات، (20) مشخص تر می شود.
5. پیراهه روی، کاهش می یابد.
6- یافته های مرتبط تر گزیده می شوند.
7. تلاش محقق در رد یا تأیید فرضیه های تحقیق، آسان تر صورت می گیرد.

موضوع یابی

پس از تشخیص ضرورت تحقیق، اولین مسئله ای که برای محقق وجود دارد، انتخاب موضوع تحقیق است. موضوع تحقیق، طرح یک مشکل است که محقق در جست وجوی یافتن پاسخ و یا راه حل آن است. محقق نباید به امید این که موضوع خود را در اواسط کار مشخص کند، یک فعالیت پژوهشی را شروع کند، تحربه نشان داده که انتخاب موضوع، گرچه امری ساده به نظر می رسد، ولی برای دانشجویان تازه کار، امری دشوار است (شبلی، 1369).

عوامل مؤثر در انتخاب موضوع تحقیق

الف) کنجکاوی انسان
انسان برای ارضای حس کنجکاوی خود، به دنبال راه حل معقولی برای معماها و مشکلات است. به همین جهت، تمایلات انسان برای پاسخ گویی به معماهای موجود، یکی از منابع انتخاب موضوع تحقیق است؛ زیرا افرادی که با معما و یا مشکلی برخوردی می کنند، تا زمان حل مشکل، گرفتار نوعی تنش روانی هستند که همواره آنها را به فعالیت برای حل مشکل وادار می کند و این، از شاخص های آدم های محقق است.
ب) نیاز و ضرورت
نیازهای موجود هر محقق و یا جامعه ای، ممکن است او را وادار به انتخاب موضوع کند. این نیاز، ممکن است نوعی الزام باشد؛ مثل پروژه های کارشناسی، پایان نامه های کارشناسی ارشد و دکترا.
ج) بضاعت علمی
انتخاب هر موضوع تحقیقی، متأثر از بضاعت علمی محقق است؛ یعنی کسانی که در رشته خاصی تجربه و اطلاعات داشته باشند، در انتخاب موضوع در همان زمینه، آمادگی بیشتری دارند.
د) تجربه
فعالیت های قبلی محقق در امر پژوهش، آمادگی و انگیزه بیشتری در او ایجاد می کند؛ ضمن این که هر تجربه تحقیقی، هموار کننده تحقیقات بعدی می شود.
ه) محدودیت ها
توجه به محدودیت ها ی محیطی و عوامل باز دارنده، می تواند در انتخاب موضوع و نوع تحقیق، مؤثر باشد؛
برای مثال، اگر محدودیت هایی همچون کسب اجازه از مسئولان و یا صرف هزینه هایی زیاد و زمانی طولانی برای اجرای تحقیق، لازم باشد، این نوع محدودیت ها، می توانند در انتخاب موضوع، مؤثر باشند.

معیارهای انتخاب موضوع تحقیق

برای انتخاب یک موضوع تحقیقی، معیارهای زیر باید مورد توجه قرار گیرند:
1. موضوع تحقیق، باید نو و تازه باشد.
هر تحقیق، باید مسئله ای تازه را مورد بررسی قرار دهد. اگرچه در بعضی مواقع، تکرار تحقیق گذشتگان جهت مقایسه اثرات پدیده ای در دو محیط و یا در دو زمان، لازم است، اما همیشه نمی توان به استناد این ضرورت، به دنبال تکرار تحقیق گذشتگان رفت؛ بلکه هر تحقیق باید حرفی تازه برای گفتن داشته باشد.
2. اولویت داشته باشد
در هر زمان، مشکلات متعددی در جامعه و در پیش روی محقق است که حل همه آنها و تحقیق درباره آنها در زمان مشخصی، امکان پذیر نیست. در این صورت، برای انتخاب موضوع تحقیق، باید موضوعی انتخاب شود که دارای اولویت باشد.
3. محدودیت دامنه تحقیق (نه خیلی کلی باشد و نه خیلی جزئی)
یک موضوع تحقیقی، نه باید آن قدر کلی و مبهم باشد که نتوان آن را اجرا کرد و نه آن قدر جزئی باشد که ارزش اجرا نداشته باشد. به دو مثال زیر توجه کنید:
الف) موضوع کلی: «بررسی عوامل مؤثر بر پیشرفت جامعه». چنان که پیداست، موضوع پیشرفت جامعه، بسیار گسترده و کلی است.
ب) موضوع خیلی جزئی: «مقایسه پاداش ده هزار تومانی، در مقایسه با پاداش پانزده هزار تومانی، برای حضور به موقع کارمند در محل کار» این موضوع نیز چنان جزئی است که ارزش تحقیق ندارد.
4. قابلیت اجرا داشته باشد
بعضی موضوعات، فقط در حد ذهن انسان هستند و امکان اجرای آنها وجود ندارد و یا این که با شرایط موجود، مانند امکانات و فن آوری جدید، امکان انجام آنها وجود ندارد. در این صورت، چنین موضوعاتی، نباید انتخاب شوند (ریاحی، 1372).
5 - داشتن بضاعت علمی
محقق باید موضوعی را انتخاب کند که در زمینه آن، اطلاعات کافی داشته باشد.
6. پیش بینی مشکلات و محدودیت ها
محقق در انتخاب موضوع، باید به محدودیت های زمانی، اجرایی، اتفاقات،خسارت ها و مشکلات، در پیش رو دارد، آگاه باشد و با توجه به آن محدودیت ها، موضوعی را انتخاب کند تا باعث گمراهی در نتیجه گیری نشود.
بعضی از تحقیقات، ممکن است فقط در زمان خاصی لازم باشند و یا ارزش اجرا داشته باشند و اگر در آن زمان اجرا نشوند، نتایج آنها در زمان دیگر، کاربردی ندارد. (این نوع محدودیت ها در تحقیقات عملی و کاربردی، بیشتر مطرح هستند).
7. مختصر و گویا بودن موضوع
موضوع تحقیق، باید در حد امکان، ساده و بی پیرایه باشد و هیچ مطلب مبهمی نداشته باشد و به عبارت دیگر، موضوع باید مختصر، مفید و گویا باشد.
8. موضوع تحقیق، نباید از بدیهیات باشد
اگر موضوع تحقیق درباره با پدیده ای باشد که از اصول مسلم و پذیرفته شده برای همه باشد، این موضوع، از بدیهیات است و نباید انتخاب شود؛ زیرا پاسخ سؤالات مربوط به آن را همه می دانند و فعالیت تحقیقی در این زمینه، کاری بیهوده است. به مثال زیر توجه کنید:
«بررسی رابطه میان بارندگی و حجم آب رودخانه های منطقه الف»؛
در این موضوع تحقیق، همه می دانند که اگر باران بیشتری ببارد، آب رودخانه نیز بیشتر می شود. بنابراین، تحقیق بالا، تحقیق یک موضوع بدیهی به شمار می آید و باید از انتخاب آن پرهیز شود.

قاعده کلی برای بیان موضوع تحقیق:

موضوع تحقیق باید چنان نوشته شود که در آن سؤالات زیر به روشنی پاسخ داده شوند (نادری و همکاران، 1371، ص 7):
1. چه کسی؛ یعنی پژوهش در مورد چه کسی و یا چه کسانی انجام می شود؟
2. چه متغیر و یا متغیرهایی؛ یعنی پژوهش در مورد چه متغیر یا متغیرهایی است و یا چه عواملی مورد تحقیق قرار می گیرند؟
3. چگونه؛ یعنی پژوهش چگونه انجام می گیرد؟ آیا ارتباط بین دو یا چند متغیر تعیین می شود؟
آیا عواملی دستکاری و تأثیر آنها اندازه گیری می شود؟ آیا مقایسه دو پدیده است؟ آیا صرفاً توصیف پدیده هاست؟
4. کجا؛ یعنی پژوهش در چه محیطی انجام می گیرد؟
5. چه وقت؛ یعنی پژوهش در چه محدوده زمانی انجام می گیرد؟
تا این جا با اهمیت وجود یک مسئله ارزشمند برای تحقیق یا داشتن موضوعی که دغدغه آمیز است، آشنا شدیم و دریافتیم که هنر محقق، تبدیل دغدغه یا بحث به یک موضوع و سپس استخراج عنوان یا عناوین مختلفی از دل آن است.
نباید فراموش کنیم که این مباحث، با مقوله انجام یک تحقیق کلاسی متفاوت است؛ چون در انتهای این سلسله مقالات، ما به شیوه های دیگری مانند موارد دانشگاهی مورد استفاده دانشجویان اشاره می کنیم که برخی عبارتند از:
1. تحقیق کلاسی (مروری) و تکالیف درسی.
2. تدوین مقالات (مروری - علمی).
3. تدوین مقالات (علمی - پژوهشی).
4. تدوین مقالات (علمی - ترویجی).
5. تدوین سخنرانی (چارچوب سخنرانی نحوه ارائه از آغاز تا فرجام).
6. تدوین گزارش درسی.
7.تدوین گزارش علمی - کلاسی.
8.آیین گزارش نویسی.
بنابراین، اساس بحث ما در این جا انجام کار علمی - پژوهشی است که از موضوع آغاز می شود و به مرحله تحلیل اطلاعات و نتیجه گیری می رسد؛ چه این کار در حوزه تاریخ، ادبیات، علوم پایه و علوم انسانی باشد و چه علوم رفتاری یا روان شناسی. در هر صورت، هدف ما، باز کردن دریچه ای به سمت پژوهش، با رویکرد علمی است. برای فرجام بحث این مقاله، مراحل تفضیلی اجرای طرح تحقیق را یادآور می شویم.

مراحل تفصیلی تحقیق

بعد از انتخاب موضوع و ساخت عنوان مناسب و مطلوب و قابل مطالعه از آن، دوازده مرحله زیر را به عنوان مراحل تفصیلی تحقیق یادآور می شوند (بازرگان و دیگران، 1379، ص 24).
4. بیان گزاره های مسئله (هدف / فرضیه / سؤال ها)
5. مشخص کردن متغیرها
6. تعیین ابزار مطالعه
7. مشخص کردن محدوده مطالعه (جامعه) و (نمونه مطالعه)
8. انتخاب روش تحقیق
9. جمع آوری اطلاعات
10. تنظیم و خلاصه کردن اطلاعات و داده ها
11. تحلیل و نتیجه گیری
12. تدوین گزارش و ارائه یافته ها
مهم ترین، اساسی ترین و تعیین کننده ترین بخش تحقیق، بیان مسئله است که سعی می کنیم در ادامه این سلسله مباحث، آن را بررسی کنیم.

تمرین

1. به طور مختصر، فرق بین موضوع و عنوان را بنویسید.
2. برای موضوعات زیر، عناوین مناسب بسازید:
2-1. آگاهی انسان از علم تغذیه و سلامتی.
2-2. اطلاعات انسان از پیشینه تاریخی و تحلیل وقایع.
2-3. ارتباط صنعت وکاهش بیکاری.
2-4. ارتباط معنویت و شادزیستی انسان.
3. هدف های روش علمی را نام برده هر کدام را به طور مختصر توضیح دهید.

مطالعه موردی

اگر دانشجویی علاقه مند باشد که پیرامون انگیزش و میزان پیشرفت، تحقیقی را آغازکند، با توجه به مباحث این مقاله، چه موضوعی را پیشنهاد می دهید؛ و چه عنوانی را برای آن مناسب می دانید و مهم ترین واژه های پژوهشی او برای جست و جوی اطلاعات کدامند؟

واژه نامه

1. Peymod
(butra(2004
2. Curious
3.(Mc Elree , B (2001
4.(Dosher , B. A. (2001
5. Question
6.Problem
7.Variable
8.Intuition
9.Scientific Method
10. Smith
11. Controlled
12. Empirical
13.Critical
14. Hypothesis
15. Objective
16. Subject
17.Title
18. Encouragement
19.Transparency
20. Information
منابع:
1- عباس بازرگان، زهره سرمد، الهه حجازی روش های تحقیق در علوم رفتاری، انتشارات آگاه، تهران 1379.
2. علی دلاور، روشهای تحقیق در روان شناسی و علوم تربیتی، ویرایش 3 ، انتشارات رشد، تهران 1381.
3. فرد ان کرلینجر، مبانی پژوهش در علوم رفتاری، ج 1، ترجمه حسین پاشا شریفی و جعفر نجفی زند، انتشارات آوای نور. تهران 1377.
4. عزت الله نادری و مریم سیف نراقی، روش های تحقیق و چگونگی ارزشیابی آن در علوم انسانی، انتشارات بدر. تهران 1384.
5. حیدرعلی هومن، شناخت روش علمی در علوم رفتاری، انتشارات پارسا، تهران 1380.
6. Blanger , J (2002) Teacher as Researcher New york Teacher College. Columbia University.
7.(Mc Elree , B.& Dosher , B. A (2001
serial Position and set size is short - term memory: the time course of recognition. Journal of experimental Psychology: General 118
8. Rudduck , J (1988)changing the world of the classroom by understanding it: A review of some aspects of the work of lawernse sten house. Journal of Curriculum and supervision 41 (1
hkhanifar@ yahoo. com مجله پرسمان